Victoria Döneminde Sirkler – Bölüm 1

Victoria Döneminde Sirkler – Bölüm 1y

19. yüzyılın ortalarında İngiltere’de faaliyet gösteren yüzlerce sirk vardı. At cambazı ana eğlence olmaya devam etti, ancak diğer çeşitli şovlar da geliştirildi. Sirk halkasının suyla dolu olduğu bir su sirk bile vardı.

Sirkler o kadar popülerdi ki 19. yüzyıl tiyatroları da sirk gösterileri sundu ve bir sirkte olduğu gibi müzikhole yapılan bir gezide de hokkabazlar ve hava şovlarını görmeniz mümkündü. Alhambra ve diğer tiyatroların çatılarından trapez teller gerildi, trapez ve cambaz teli artistleri yerlerinde oturan kalabalığın üzerinde performanslarını sergilediler. Drury Lane tiyatrosunda bile sirk halkası vardı, böylece binicilik numaraları yapılabildi.

Ünlü sirk sahipleri arasında Banister ve West, Price ve Powell, Abraham Saunders, Cooke ailesi, Pablo Fanque, Edwin Hughes, Frederick Charles Hengler, Frederick Ginnett ve “Lord” George Sanger vardı. Sirk zor bir işti. Saunders ve Pablo Fanque yoksulluk içinde öldü ama sirk, halk arasında o kadar popülerdi ki Hengler ve Ginnett’e binlerce pound kazandırdı ve George Sander’i milyoner yaptı.

Sirkleri bu kadar popüler yapan etkenlerden biri de fuar alanı göstericilerinin izleyicilere gitmeleriydi. 18. yüzyılın sonlarından itibaren en küçük kasabalara bile gittiler ve 19. yüzyılda demir yollarındaki gelişmeler sirklerin daha da uzağa seyahat etmesine olanak sağladı. 1870’lere kadar büyük sirkler, Avrupa ve Amerika boyunca iki ya da üç tren yükü ekipmanla geziyorlardı.

Albert Hengler, su pandomimi fikrini rüyasında gördüğünü iddia etti. Roman şovunu ‘Yeni ve Orijinal Grotesk Pandomim’ olarak ilan etti, “Köy Düğünü” ya da “Yurt Dışında Sürtükler” olarak adlandırdı ve Hengler’in “Büyük Su Yeniliği” olarak tanıttı. Komik ‘sürtükler’ evlendi ve suya düşen komik polislerden kaçtı. Kadınlar ve erkekler da kendilerini ağaçlara tıkılmış ya da teknelerini devrilmiş buldular ve her şey büyük bir başarıydı.

Kaçınılmaz olarak öndeki birkaç sırada oturan seyirciler ıslanma tehlikesiyle karşı karşıyaydı ve posterlere bir feragatname eklendi: ‘Yönetim, performans sırasında suyun sıçramasından dolayı olabilecek herhangi hafif bir hasardan sorumlu olmayacaktır.’

Etki o kadar başarılı oldu ki, kısa süre sonra Astley’de ve daha yakınlarda Londra Hipodromu, Yarmouth Hipodromu ve Blackpool’daki Tower Circus’ta kopyalandı.

Londra’nın Olympia’sındaki Barnum ve Bailey’in sirki sırasında su oyunları, ip cambazları, filler ve çemberin içinde aynı anda performans sergileyen 70 attan oluşan oyundan oluşan en az on gösteri vardı. Performanstan önce bir askeri grup çaldı, yarışlar ve baleler, canlı hayvan koleksiyonu ve Santiago’daki İspanyol filosuyla ünlü bir Amerikan deniz savaşının muhteşem bir canlandırması vardı.

Sirkte toplam 1.200 kişi ve 380 at çalıştı. 1891’deki ölümüne kadar, seyircilerin çoğuna göre  bu sirkinin doruk noktası, Barnum’un kişisel görünüşüydü. Seyircilerin onu izlemeye geldiğini bildiğini söylerken özel üniformalı uşaklar tarafından eşlik edilerek vagondaki bir halkaya sürüldü.

Richard Sands, Amerikalı bir akrobat, binici ve ‘tavan yürüyücüsü’ydü. “Sand’in Amerikan Sirki” adındaki, ilk olarak 1842’de İngiltere’yi ziyaret eden kendi sirkini 35 at ve 25 binici ile işletti. Richard Sands daha sonra ünlü aslan terbiyecisi Isaac Van Amburgh ile ortaklığa gitti.

‘Hava Yürüyüşçüsü’ Sands, Drury Lane Tiyatrosu, Londra, 1853

Sands, ‘hava yürüyüşü’ şovunu Surrey Tiyatrosu’nda ve daha sonra 1853’te Drury Lane’de ayaklarına takılan kauçuk, vakumlu pedler kullanarak sundu. Ancak 1861’de numara, Amerika’da felaketle sonuçlandı. Massachusetts, Melrose’da bir belediye binasının tavanında yürümeye meydan okundu, ancak ‘üzerinde’ durduğu bir sıva parçası üzerinde düştüğünde öldü.

Çadırlar

Gezgin sirkler 19. yüzyılda büyük bir iş kolu haline geldi. Philip Astley’nin sirki 1773’te Dublin’de bir açık hava gösteri alanında sergileyerek ilk turunu tamamladı. Astley’nin Sirki, atların berbat yollarda yüklü vagonları çektiği zorlu seyahat koşullarına rağmen, İngiltere, Paris ve diğer Avrupa şehirlerinde sonbahar ve kış aylarında düzenli olarak turneye çıktı.

Gösteriler için bir çeşit çadır bezi kullananlar, İngiltere’nin en eski sirkleri fuarlarında performans sergileyen küçük tiyatro topluluklarıydı. Bunlar, bir atlı palyaço, bir ip cambazı ve sirk hareket halindeyken vagonları çeken iki, üç attan oluşuyordu. Bazıları açık havada ip halkaları ve değnekler dışında başka bir şey kullanmadan performans sergilerken diğerlerinin küçük çadırları vardı. Seyirciler şovları, ayakta ve üzerine mumların tutturulduğu ahşap bir bariyerin arkasında izlerdi. Ne zaman izleyici olsa sirkler gün boyu tekrarlandı. Gezici sirkler “çadır” olarak bilinir hale geldi.

1825’te Jack Clarke, Londra’daki Bartholomew Fuarı’nda, dışarıda sirkin “İç ve Dış Gerçek Gaz ile ışıklandırıldığını” belirten afişlerle gösteri yaptı. Bu yenilik muhtemelen, 1818 yılında gazla aydınlatılan Astley’in sirkiyle olan ilişkisinden ilham alınarak yapıldı.

Clarke’ın sirki, 15 yıl boyunca Londra fuarlarının vazgeçilmez bir özelliği olmaya devam etti  ve soyundan gelenlerin bazıları ünlü trapez sanatçıları ve binicileri oldu.

Fuar alanı sirkleri, Clarke’nki gibi, muhtemel çatıları ve çadır bezinden kenarları olmasına rağmen, iç kısımı halka şeklinde inşa edilmiş dikdörtgen bir yapıdaydı.

Bugün sirkle ilişkilendirdiğimiz çadır türü ilk olarak 1820’lerde Amerikan sirkleri tarafından kullanıldı. 1842’de Liverpool’a gelen Richard Sands’in Amerikan Sirki’i tarafından İngiltere’ye tanıtıldı. Bu, tamamen yeni bir tarzdan sonra yapılan “görkemli ve yeni büyük çadır ” olarak ilan edildi. Sands’in sirki İngiltere’yi üç ya da dört yıl boyunca gezdi ve çadırı coşkuyla taklit edildi.

1880’lerde Powell Clarke’ın Sirki 7 bin seyirci kapasiteli bir çadırla övünüyordu. Başlangıçta “Yuvarlak Çatılı” olarak adlandırılan bu tip çadır ilk kez 1820’lerde Amerikan sirkine Seth B. Howes tarafından tanıtıldı ve içinde sadece birkaç yüz kişi oturabiliyordu. Çadırlar daha da popüler hale geldikçe, oturma kapasitesini artırmak için yanlara vagonlar eklendi. Monte etmesinin zor ve yorucu olmasının dışında fener ışığı kullanılarak aşağı indirilmeliydi (elektriğin gelişinden önce). Çadırlar, yangına ve hava şartlarına bağlı tahribata karşı çok hassastı. Erimemiş karın ağırlığı çadır bezini yırtabilirdi ve birçok çadırın üst kısımları kuvvetli rüzgarlar tarafından uçuruldu.

Eski zamanlardaki gezici sirkler genellikle tek bir aile tarafından idare edilen küçük etkinliklerdi. Grup, bir çift akrobatı, “Brentford Terzisi” gibi komik bir binicilik şovu gerçekleştirebilen bir palyaçoyu, bir ip cambazını ve maddi gücün yettiği kadar atı -muhtemelen ikisi şovu gerçekleştirmek için eğitilmiş ve ikisi at arabasını şehirden şehre çekmek için kullanılan- kapsayabilirdi.

Kısa bir gösteri öğle vaktinden geceye kadar tekrarlanırdı. Tüm oyuncuların çeşitli rolleri sergilemesi gerekirdi ve sirk etrafı çevrili sirklerden önce, sirk sahipleri seyircilerden para toplamak için elden ele yuvarlak bir şapka dolaştırırdı.

1798 tarihli bu broşür, bu erken dönem aile sirklerinden biraz daha büyük bir etkinliğin reklamını yapmaktadır. Bu oyunda, ‘Astley’s and the Royal Circus’* gibi ünlü Londra mekanlarında çalışan Bay Crossman da dahil olmak üzere 20’den fazla sanatçı yer almıştır.

Charlie Keith’in taşınabilir sirk binası

Ünlü palyaço ve sirk sahibi Charlie Keith, ilk taşınabilir sirk binasını inşa etti ve patentini aldı. İngiltere ve Avrupa’daki sirklerde dolaşarak isim yaptı. Kaygan ve çamurlu zeminli sızan çadırlarda gösteri yapmaktan yıldı ve keten bezden daha sağlam olan gezici bir sirk inşa etmek istedi. 1882 yılında, sadece çatısında keten bezi bulunan ‘sirkler için yeni gezici yapı’nın patentini aldı.

Keith’in portatif sirki, taşıt üzerine düz bir şekilde paketlenebilecek birbirine çivilenmiş ahşap plakalardan yapılmıştı. Binanın kendi gişe ofisi bile vardı. Gaz ışıkları ile aydınlatılmış ve şık bir salona sahip olarak tanıtılmıştır. Keith, “tekerlekler üzerindeki sirk binası”nın ya da “Keith’in taşınabilir sirki” nin bir yenilik olduğunu iddia etti, ancak Keith bu fikrin aklına geldiği ilk kişi değildi ve benzer bir düzenleme 1854 gibi erken bir zamanda satışa sunulmuştu.

19. yüzyılın başlarında birçok şirketin kullandığı geçici sirk binaları genellikle aceleyle inşa edilmişti ve emniyetsizdi.

Bir Bristol sirkinin galerisi 1799’da düştü ve 1848’de sirk sahibi Pablo Fanque’nin karısı Leeds’te geçici bir ahşap sirkteki çukur ve galeri yıkıldığında öldü. Sirk, bir önceki yıl Hengler için yapılmıştı ve ayrılışından sonra yıkılmıştı. Pablo Fanque çadırı devraldığında, Hengler’in çalışanlarının sahne kirişlerini, çıkışlarını kolaylaştırmak için çıkardıklarını fark etmemişti.

 

Charlie Keith, hem bir sanatçı hem de bir sirk sahibi olarak takdir edildi. Bir Manchester gazetesi onu ‘Küçük bir adam ama büyük bir palyaço: aslında Palyaçolar Kralı’ olarak tanımladı. P.Tarnum, Keith’in bir sirk sahibi olarak yeteneklerini ‘İngiltere’ de gördüklerimin en zekisi ‘olarak nitelendirdi. Keith bir akrobat olmak istedi ve kariyerine taklacı olarak başladı. Ridley Kardeşler’le birlikte yaptığı Jersey’deki bir turun ardından, palyaço gruptan ayrıldı ve Keith, palyaço olarak ilk defa, Kraliçe Victoria’nın onu görebilme ihtimalinin olduğu Wight Adası’ndaki Cowes Regatta’da 1859’da sahne aldı. Keith daha sonra, “kraliyet” performanslarından tanıtım amacıyla yararlanmış, Kraliçe ve İngiltere Kraliyet Ailesi, Napolyon III ve Rusya’nın Çarı’nı “seçkin patronları” olarak listeleyen posterler yaptırmıştır. Aralık 1859’da, Birmingham’daki Myer’in Amerikan Sirki’yle birlikte akrobatik bir palyaço rolünde yer aldı.

*Astley’s and Royal Circus: Londra’daki ünlü bir gösteri salonu

 

Çevirmen: Dilara Güzel

Kaynak: http://www.vam.ac.uk/content/articles/v/victorian-circus/

Bunları da beğenebilirsin Çevirmenin diğer yazıları